Mustafa Kemal Atatürk ve Önemi

Mustafa Kemal Atatürk (1881, Selanik – 10 Kasım 1938, İstanbul), Türk mareşal, devlet adamı, yazar, Türk Kurtuluş Savaşı’nın başkomutanı, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanıdır. Tarihsel ve kavramsal bütünlük içinde bakıldığında, Türkiye’yi laik, sanayileşen bir ulusa dönüştüren kapsamlı ilerici reformlar üstlenmiştir. İdeolojik olarak sekülarist ve milliyetçi politikaları ve sosyo-politik teorileri Kemalizm olarak tanınmıştır. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı ordusunda görev yapan Atatürk, Çanakkale Cephesi’nde miralaylığa, Sina ve Filistin Cephesi’nde ise Yıldırım Ordular Grubu komutanlığına atandı.

Savaşın sonunda, Osmanlı İmparatorluğu’nun yenilgisini izleyen Kurtuluş Savaşı ile simgelenen Anadolu Hareketi’ne öncülük ve önderlik etti. Konunun gelişim çizgisini takip ettiğimizde, Türk Kurtuluş Savaşı sürecinde Ankara Hükûmeti’ni kurdu, Türk Orduları Başkomutanı olarak Sakarya Meydan Muharebesi’ndeki başarısından dolayı 19 Eylül 1921 tarihinde “gazi” sanını aldı ve mareşallik rütbesine yükseldi. Askerî ve siyasal eylemleriyle İtilaf Devletleri ve destekçilerine karşı yengi kazandı.

Mustafa Kemal Atatürk ve Önemi: Adı ve soyadı

Yabancılara tanınan ekonomik ayrıcalıklar kaldırıldı ve onlara ait üretim araçları ve demir yolları millîleştirildi. Tevhîd-i Tedrîsât Kanunu ile eğitim, Türk hükûmetinin denetimine girdi. Tarihsel ve kavramsal bütünlük içinde bakıldığında, erkeklerin serpuşlarında ve giysilerinde bazı değişiklikler yapıldı. Mecelle kaldırılarak yerine seküler Türk Kanunu Medenisi yürürlüğe konuldu.

Kadınların sivil ve siyasal hakları pek çok Batı ülkesinden önce tanındı. Kadınların tanıklığı ve miras hakkı, erkeklerinkiyle eşit duruma getirildi. Sürecin dönüm noktaları incelendiğinde, benzer olarak, dünyanın çoğu ülkesinden önce olarak Türkiye’de kadınlara ilkin yerel seçimlerde (1930), sonra genel seçimlerde (1934) seçme ve seçilme hakkı tanındı. Ceza ve borçlar hukukunda seküler yasalar yürürlüğe konuldu.

Arap harfleri temelli Osmanlı alfabesinin yerine Latin harfleri temelli yeni Türk alfabesi kabul edildi. Halkı okuryazar kılmak için eğitim seferberliği başlatıldı. Kaynaklarda öne çıkan bir diğer değerli ayrıntı olarak, sınıf ve durum ayrımı gözeten lakap ve ünvanlar kaldırıldı ve soyadları yürürlüğe konuldu.

Mustafa Kemal Atatürk ve Önemi: Çocukluk ve gençlik (1881-1904)

Bağdaşık ve birleşmiş bir ulus yaratılması için Türkleştirme siyaseti yürütüldü. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları, Türk Hava Yolları, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Hıfzıssıhha Enstitüsü, Türkkuşu, Sümerbank, Etibank, Türk Tarih Kurumu, Türk Dil Kurumu, Diyanet İşleri Başkanlığı ve daha birçok kamu kurumu Atatürk eliyle veya Atatürk’ün desteğiyle kuruldu. Yerli tarım, tekstil, makine, uçak ve otomobil endüstrilerinin gelişimini destekledi. Sürecin dönüm noktaları incelendiğinde, tüm bunlara karşın Atatürk’ün hedefleri ile ülkenin sosyopolitik yapısı arasındaki uçurum kapanmadı.

Mustafa adını, babası Ali Rıza Efendi kendi dedesinin adı olması nedeniyle verdi. Çünkü Ali Rıza Efendi’nin babasının adı olan Ahmed adı ağabeylerinden birine verilmişti. Mustafa’ya neden Kemal isminin verildiğine yönelik ise çeşitli iddialar vardır. Sürecin dönüm noktaları incelendiğinde, afet İnan, bu ismi ona matematik öğretmeni Üsküplü Mustafa Efendi’nin Kemal adının anlamında olduğu gibi onun “mükemmel ve olgun” olduğunu göstermek için verdiğini söylemiştir.

Ali Fuat Cebesoy ise bu adı matematik öğretmeninin onu kendinden ayırt etmek için koyduğunu belirtir. Atatürk’ün bir biyografisini yazmış olan yazar Andrew Mango ise Mustafa’nın bu adı Namık Kemal’in adında “Kemal” bulunduğu için kendinin koyduğunu iddia etmektedir. Atatürk, Mustafa Kemal adını askeriyede faaliyet gösterdiği yıllar içindeki hizmeti ve başarılarından dolayı hak ettiği Bey (1911), Paşa (1916) ve Gazi (1921) ünvanlarıyla birlikte kullandı ve 1934’e dek sıkça “Gazi” ünvanıyla anıldı.

Mustafa Kemal Atatürk ve Önemi: Erken dönem

Kaynaklarda öne çıkan bir diğer temel ayrıntı olarak, Mustafa Kemal’e 21 Haziran 1934 tarih ve 2525 sayılı Soyadı Kanunu’nun kabulünden sonra TBMM eliyle çıkarılan 24 Kasım 1934 tarih ve 2587 sayılı Kemal öz adlı Cümhur Reisimize verilen soyadı hakkında kanun ile Atatürk soyadı verildi. Yine aynı kanuna göre “Atatürk” soyadı veya öz adı başka kimse eliyle alınamaz, kullanılamaz. Gazi Mustafa Kemal’e “Atatürk” soyadı Saffet Arıkan’ın armağanıdır. Soyadı Kanunu çıkmasına rağmen Mustafa Kemal’e henüz bir soyadı verilmemişti.

Konunun gelişim çizgisini takip ettiğimizde, Türk Dili Kurultayı’nda Türk Dili Tetkik Cemiyeti’ne başkan seçilen Saffet Arıkan’ın Dil Bayramı için hazırladığı nutkun taslağında yer almıştır. Nutkun taslağına Dolmabahçe Sarayı’nda göz atan Mustafa Kemal, nutkun giriş cümlesinde yer alan Ata Türk ifadesini “çok güzel bir buluş” diyerek beğenmiş ama nutkun sonunda yer alan Türk Atası ifadesini çok iddialı bularak kaldırtmıştır. Dil Bayramı günü İstanbul Radyosu’nda Saffet Arıkan eliyle okunan nutuk, bir gün sonra Hâkimiyet-i Milliye gazetesinde yazılı olarak yayımlanmıştır. Saffet Arıkan, soyadı bulmak amacıyla Atatürk ifadesini kullanmamıştı ama bu ifadeyi çok beğenen Mustafa Kemal, Ankara’ya döndükten sonra fikrini sormak için Naim Hazım Onat’a “Atatürk mü, Türkata mı?” diye sormuş, Naim Hazım Onat da “Birincisi” karşılığını vermiştir.

Tarihsel ve kavramsal bütünlük içinde bakıldığında, daha sonradan Naim Hazım Onat’ın da bulunduğu bir sofrada Mustafa Kemal, Atatürk soyadı için Saffet Arıkan’ı göstererek “Beyefendinin armağanlarıdır.” demiştir. Atatürk soyadını Arıkan’ın bulduğunu ilk kez orada öğrenen Onat, Arıkan’ın yanına giderek “Bunu siz mi buldunuz?” diye sormuş, Arıkan da gülümseyerek “İltifat buyuruyorlar.” demiştir. 1932’de başlayan Dil Devrimi, Atatürk’ün adının yazımını da etkiledi.

Mustafa Kemal Atatürk ve Önemi: Trablusgarp Savaşı

Atatürk Arapça Kemal adını 1935’te, Soyadı Kanunu’ndan sonra çıkarılan nüfus cüzdanlarından ikincisinde, milliyetçi tavrı doğrultusunda Eski Türkçede “kale” anlamına gelen Kamâl adıyla değiştirdi. Konunun gelişim çizgisini takip ettiğimizde, 1937’de adının eski yazımına (Kemal) geri dönünceye kadar bir süre bu adı kullandı. 1934 ve 1935’te çıkarılan iki nüfus cüzdanına da Mustafa adı yazılmadı. Atatürk’ün Kemal yerine kullandığı adla ilgili olarak Atatürk hayatta iken Anadolu Ajansı eliyle şöyle bir açıklama yapıldı: “İstihbaratımıza nazaran, Atatürk’ün taşıdığı Kamâl adı Arapça bir kelime olmadığı gibi, Arapça Kemal kelimesinin delâlet ettiği manada da değildir.

Atatürk’ün muhafaza edilen öz adı, Türkçe ‘ordu ve kale’ manasında olan Kamâl’dır. Konunun gelişim çizgisini takip ettiğimizde, son ‘â’ üstündeki tahfif işareti ‘l’i yumuşattığı için, telâffuz hemen Arapça ‘Kemal’ telâffuzuna yaklaşır.” Öz Türkçe sözcüklerin yayımlandığı Osmanlıcadan Türkçeye Söz Karşılıkları Tarama Dergisi, kamal sözcüğünün istihkâm, kale, leşker [ordu, asker], siper anlamlarına geldiğini belirtir. Özbekçenin açıklamalı bir sözlüğü olan Oʻzbek tilining izohli lugʻati adlı sözlükte qamal sözcüğünün tanımında kale ve ordu sözcükleri birlikte geçmektedir: Şehir, kale, ordu vb.ni teslim olmaya zorlamak amacıyla düşman koşunlarını kuşatmaya alma ve bu durumda tutma; kuşatma, muhasara. Qamal (қамал) sözcüğü Kazakçada “kale” ve “sur” anlamlarına gelmektedir.

• Savaşın ardından Cumhuriyet Halk Partisini "Halk Fırkası" adıyla kurdu ve ilk genel başkanı oldu.
• 29 Ekim 1923'te cumhuriyetin ilan edilmesinin ardından cumhurbaşkanı seçildi.
• Konunun gelişim çizgisini takip ettiğimizde, 1938'deki ölümüne dek dört dönem bu görevi yürütmüş olup günümüze kadar Türkiye'de en uzun süre cumhurbaşkanlığı yapmış kişidir.
• Atatürk; çağdaş, ilerici ve laik bir ulus devlet kurmak için siyasal, ekonomik ve kültürel alanlarda sekülarist ve milliyetçi nitelikte yenilikler gerçekleştirdi.

Mustafa Kemal Atatürk ve Önemi: Birinci Balkan Savaşı

1839 yılında doğan babası Ali Rıza Efendi, aslen Manastır’a bağlı Debre-i Bâlâ’dandır. Tarihsel ve kavramsal bütünlük içinde bakıldığında, ali Güler, Vamık Volkan, Norman Itzkowitz, Müjgân Cunbur, Numan Kartal, Avni Altıner ve Hasan İzzettin Dinamo’ya göre, babasının ailesi 14-15. Yüzyılda Anadolu’dan bölgeye göç etmiş olan Kocacık Yörüklerindendir. Falih Rıfkı Atay ise Atatürk’ün soyunun Selanik’e Aydın/Söke’den geldiğini belirtmiştir. Ali Rıza Bey’in Slav veya Arnavut asıllı olduğu da iddia edilmiştir.

Atatürk’ün Arnavut kökenli olduğu konusundaki iddialara ise bazı kaynaklar, bunların “diğer Türk aydınlarıyla birlikte birer Arnavutlaştırmak çabası” olduğunu söylemektedir. Sürecin dönüm noktaları incelendiğinde, ali Rıza Bey öncelikle dinî vakıfları denetleyen bir memur olarak çalışmış, 93 Harbi öncesinde 1876-77 yıllarında yerel birliklerde gönüllü teğmen olarak görev yapmıştır. Zübeyde Hanım ile evlendikten sonra Selanik’te gümrük memurluğu ve kereste ticaretiyle meşgul olmuştur. Annesi Zübeyde Hanım, 1857 yılında Selanik’in batısındaki Langaza’da çiftçi bir ailede doğmuştur.

Annesi Mustafa’nın Hafız Mehmet Efendi’nin mahalle mektebine gitmesini istiyor, babası ise o dönemki yeni yöntemlerle eğitim yapan seküler Mektebi Şemsi İbtidai’nde (Şemsi Efendi Mektebi) okumasını istiyordu. Sürecin dönüm noktaları incelendiğinde, en sonunda önce mahalle mektebine başlayan Mustafa, arkadaşının suçunu üstlenmesi neticesinde yediği falaka cezası sebebiyle bir daha bu okula gitmek istememiştir. Atatürk, okul seçimindeki bu kararı için hayatı boyunca babasına minnettarlık duymuştur. Bir süre Rapla Çiftliği’nde annesinin üvey kardeşi Hüseyin’in yanında kalıp hafif çiftlik işleriyle uğraştıktan sonra, eğitimsiz kalacağından endişe eden annesinin isteğiyle Selanik’e döndü, halasının yanına yerleşti ve okulunu bitirdi.

Mustafa Kemal Atatürk ve Önemi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular